دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علم و صنعت ایران
چکیده
یکی از پرسش‌های بنیادین در فلسفه دین و کلام جدید، چگونگی پاسخ‌گویی دین اسلام به مسائل مستحدثه و تحولات شتابان زمانه است. این مقاله با رویکردی تحلیلی و مستند، به تبیین سازوکارهای درون‌دینی می‌پردازد که به دین اسلام امکان هماهنگی با مقتضیات زمان را می‌بخشد. با طبقه‌بندی نیازهای انسان به دو دسته ثابت و متغیر، نشان داده می‌شود که اسلام برای نیازهای ثابت، قوانین ثابت و برای نیازهای متغیر، سازوکارهای انعطاف‌پذیر ارائه می‌دهد. عوامل هشت‌گانه‌ای شامل عقلانی بودن دین، فطری بودن، جامعیت، توجه به نیازهای اولیه، تبعیت احکام از مصالح واقعی، نظام احکام اولی و ثانوی، احکام حکومتی و باب اجتهاد، به‌عنوان مهم‌ترین عوامل هماهنگی دین با تحولات زمانه معرفی می‌شوند. مقاله با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معصومینb و با بهره‌گیری از منابع معتبر فقهی و کلامی، نشان می‌دهد که این عوامل نه‌تنها موجب پویایی و بقای دین در طول تاریخ شده‌اند، بلکه اسلام را به‌عنوان دینی جامع و پاسخ‌گو برای تمام اعصار معرفی می‌کنند. همچنین نقش عنصر زمان و مکان در اجتهاد، قاعده اهم و مهم، اصل اباحه و جایگاه عقل و عرف در استنباط احکام، به‌عنوان مکانیسم‌های عملیاتیِ این هماهنگی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
