برخی صاحبنظران، به ویژه روشنفکران، با تکیه بر تحلیلهای عقلی ـ تجربی و از خاستگاه حقوق مدرن گفتهاند که پیامبر اسلام| به عنوان یک حکمران باهوش با توجه به قوانین گذشته، قوانینی را وضع کرده که مطابق مصالح جامعه آن روز بوده است؛ مثلا قانون قصاص و برخی از احکام حدود و دیات که اگر چه این قوانین دارای مبنای قرآنی است؛ شیوه اجرای آن مطابق اقتضائات اجتماعی آن روز بوده و توانسته است خشونت عصر خود را مهار کند؛ اما برای ضرورت بقای این احکام تا به امروز برای جوامع مختلف، دلیلی موجه ملاحظه نمیشود. بنابر این، هدف اصلی وضع چنین قوانینی، مهار خشونت است و این هدف، در زمان، مکان و اقتضائات فرهنگی و جامعهشناختی دیگری، ممکن است روشهای دیگری ایجاب کند!
چنین تحلیلهایی و بیان این که «مهار خشونت» تنها حکمت تشریع حکم قصاص است؛ ناقص و فاقد پشتوانه نظری میباشد. احکام فقهی دین اسلام که توسط پیامبر گرامی صلی الله و علیه و آله و سلم ابلاغ شده است؛ قوانینی جاودانه و بدون محدودیت هستند که جز دلیلی از خود قرآن و سنت نمیتواند شرط و حدی برای آن معین کند. مبنا قراردادن انگاره مهار خشونت، به عنوان علت تامه حکم قصاص، نمیتواند موجه باشد. ادله متعددی بر حکمتهای گوناگون در این حکم اقامه شده است که برخی از آنها جهانشمول و گویای فطری بودن قصاص است. از اینرو، قصاص هم مانند بسیاری از احکام دیگر دین، حکمی جهان شمول و زمانشمول است؛ هر چند حکومت اسلامی برای تغییرهای موقت و مبتنی بر مصالح اهم، دست بسته نیست.
